ਵਧਦਾ ਸਕਰੀਨ ਟਾਈਮ ਮਾਪਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਣਿਆ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ
ਲੇਖਕ
ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਹਿਰਾ
ਸਪੈਸ਼ਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ
ਪੰਜਾਬ ਮੀਡੀਆ ਟਾਈਮਜ਼
ਅੱਜ ਦਾ ਯੁੱਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸੰਚਾਰ, ਆਨਲਾਈਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ—ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਸਹੂਲਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ?
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖਣ, ਗੇਮ ਖੇਡਣ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਰੁਝਾਉਣ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਆਦਤ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਜਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਵਰਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚਾ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਖੇਡਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਘਟਾ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਕਰੀਨ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੇਡਣਾ, ਦੌੜਨਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ ਸਕਰੀਨ ਅੱਗੇ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਗੇਮਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਨਾ ਵਰਤਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਧਾਰਨ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਫੋਨ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕਰੀਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਧੋਖਾਧੜੀ, ਫਰਜ਼ੀ ਖਾਤਿਆਂ, ਅਣਜਾਣ ਲਿੰਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਆਨਲਾਈਨ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਣ ’ਤੇ ਬੱਚਾ ਡਰਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰੰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਚਪਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਕਰੀਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ, ਖੇਡ ਦਾ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸਹੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਰਤੋਂ ਸਿਖਾਈਏ। ਮੋਬਾਈਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ।
ਅੱਜ ਹਰ ਮਾਪੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਕੀ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
About The Author
