ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 30 ਜੂਨ – (ਕਮਲ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ) – ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨ੍ਰਿਤੰਗਨਾ ਮੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੁੱਤੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾ ਆਵੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ “ਪੁਲ ਮੋਰਾਂ” ਤੋਂ “ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਸਰਾਂ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਬਾਵਲੀ, ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਅਸਤਬਲ, ਮਸਜਿਦ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰੋਹਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਾਵਲੀ, ਪੁਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਢਾਂਚੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ, ਹਰਿਆਵਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਝਲਕ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰੋਹਰ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣ ਸਕਣ। ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਅਧਿਆਇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
About The Author
